Jean Paul Sartre ve Varoluşçuluk

Varoluşçuluğun Kökeni

Varoluşçuluğun çıkış noktasını ve nerede başladığını hangi filozofları kapsadığını belirlemek kolay değildir. varoluşçuluğun sınıflandırılmasında, felsefeciler arasında birbirine ters düşen görüşler vardır. Kimi felsefecilere göre Pascal, varoluşçuluğun kaynağı olarak gösterilir. Diğer kaynaklarda kökü Sokrates’e kadar uzanır.

O halde varoluşçuları dolaylı ve bu kimliği kabul edenler olarak ikiye ayırabiliriz. Varoluşçu olduğunu belirten filozoflar: Sartre, Merleau- Ponty, Beauvoir’dir. Varoluşçu sayılan Heidegger bile derslerinde varoluşçuluğu eleştiren konuşmalar yapmış; Jaspers ise varoluşçuluğu, varoluş felsefesinin sonu saymıştır.

Sartre’nin de varoluşçuluğu yenilikçi değildir. Aristoteles’in gerçeklik ilkesi onun görüşlerinin zeminindedir. Ülkücü filozoflara karşı olması ve önsel bilgiyi reddetmesi, felsefenin süregelen tartışmalarından biridir. Sartre’ye ve diğer varoluşçulara göre önsel bilgi yoktur. Burada ülkücülerin görüşleri çürütülmeye çalışılmıştır. Platon’un a prior bilgi anlayışı eleştirilmektedir.

Sartre ve Varoluşçuluk

Kendini varoluşçu kabul eden ve varoluşçular arasında önemli bir yere sahip olan Sartre’nin felsefesi üzerinden varoluşçuluğun ilkelerini açıklamaya çalışacağım. “varoluş özden önce gelir” sözü ile Sartre, insanı gerçekliği ile ele alır. Ona göre, ne insanın kaderini belirleyen ve onu yaratan bir tanrı vardır, ne de insanın bir özü. Bırakılmışlık duygusu ve bu duygunun bulantısı Sartre’nin felsefesinin özünü oluşturur. Bu görüşü Schopenhauer’de de görürüz. Schopenhauer için dünya acı içindedir ve insan kör istemin esiridir. Schopenhauer’in kötümser felsefesini varoluşçularda da görürüz.

Varoluşçuların kötümserliğinin nedeni dünya ile insan arasına uzaklık koymuş olmalarıdır. Hiçbir felsefe dünyayı insandan bu kadar uzak görmemiştir. Dünya insan için doğal bir ortamdır ve yaşaması gereken yerdir, oysa varoluşçular, dünyaya atılmış ve yazgısı belli olmayan, kendini gerçekleştirmek zorunda kalan; fakat nasıl gerçekleştireceği hakkında da hiçbir fikri olmayan bir insan tasvir ederler.

İnsanın özü olmadığı ve varoluş önce gerçekleştiği için, insan önce kendini kurmalı ve özün oluşturmalıdır. Kişilik ya da bilgi önceden yoktur. Kişi her ne yapacaksa, o zaman yaşam şekillenecektir. İnsanın kendini kurma çabası yavaş yavaş olacak ve her edim bunun bir parçası haline gelecektir.

Edilgin olan insan etkin duruma geçerken de bunaltı duygusu gelişir. Kendi özünü yaratmaya çalışan insanın durumu kötümserlikten iyimserliğe geçer nitelikte de değildir. Kötümserliği ve bunaltısı yaşam boyunca devam eder. Bunaltı denilen duygunun nedeni ise, kişinin üzerine düşen büyük sorumluluktadır. Onu belirleyen bir dış etken olmadığına göre, kişi yaptığı her eylemden kendi sorumlu olacaktır. Ama kimse “benim yaptığım sadece beni ilgilendirir” deme hakkına da sahip değildir. Çünkü insanlık kendi özünü oluşturma çabasında iken, her bireyin yaptığı edim diğerlerini de etkileyecek, sadece kendi değil insanoğlunun sorumluluğunu taşıyacaktır.

Kişinin seçimlerinden sorumlu olması onun özgür olduğunu göstermektedir Sartre’ye göre. İnsan özgürdür; çünkü her seçimi sadece ona aittir, kimse kişinin yaşamını etkileyemez. Bu özgürlük kökendedir, bırakılmış duygusu da özgürlüğün göstergesidir. Ne yapacağını bilmeyişi ve özünü oluşturmak sorumluluğu özgürlükle birlikte kendini aşma gerekliliğini de beraberinde getirir. Nietzsche’de de karşımıza çıkan kendini aşma düşüncesi, tüm varoluşçuların amacıdır.

Varoluşçuların diğer sorunlarından biri de intihar sorunudur. İntihar da kişinin seçimi ile ilgilidir, biri eğer yaşamına son vermek isterse ve saçmalığa dayanamayacağını duyumsarsa, intihar etmekte özgürdür. Ama saçmalığı daha az duyumsamak için de kişi kendi dışına çıkarak nesnel bir gerçek oluşturmalıdır. Yoksa yaşam katlanılmaz bir hal alır.